Ontdek het mysterieuze Albanië

Albanië doorstond vorige eeuw een lange en harde dictatuur maar bloeit nu open en probeert de vooroordelen van zich af te schudden. Maak je op voor een verrassende en innemende trip naar de parel van Zuidoost-Europa.

Het vredig, slaperig stadje Tirana is in 25 jaar tijd getransformeerd tot een bruisende en drukke metropool. Het Skanderbegplein is een goed startpunt om de stad te ontdekken. In de buurt bevinden zich enkele van de belangrijkste monumenten, waaronder de kleine Et’hem Bey-moskee, de oudste van Tirana. Het is vrijdag en toch is het gebedshuis leeg. Dat zegt veel over hoe godsdienst wordt gepraktiseerd in dit land.

In 1968 riep Albanië zichzelf uit tot het eerste officieel atheïstische land ter wereld. Veel gebedshuizen werden vernietigd of herbestemd, en de meeste burgers lieten hun geloof los. Vandaag zijn ze bevrijd van het communisme en denken ze er niet eens aan om te vragen welke religie een ander aanhangt.

Verbod op jeans en lange haren

De loodzware last die op de Albanezen rustte tot het begin van de 21ste eeuw heeft sporen nagelaten. Die verdwijnen langzaam uit het landschap, maar blijven diep verankerd in de herinnering van de mensen, zoals onze gids Éduart. Hij was al actief onder de communistische dictatuur en vertelt dat hij bezoekers, die zich zelden in het land waagden, patriottische liederen moest aanleren. Nu maakt hij er een erezaak van om te vertellen over die meedogenloze, bijna surrealistische periode. Het lijkt alsof hij de jaren wil goedmaken die hij heeft besteed aan het opdreunen van officiële boodschappen van een van de strengste communistische regimes. De mensen leefden toen in angst om aangegeven te worden voor verdacht gedrag.

“We hadden geen ontspanning, alles werd gerantsoeneerd en veel Albanezen aten niet genoeg”, getuigt Éduart. “Ik heb vier jaar lang dezelfde broek en hetzelfde hemd gedragen.” Hij vertelt dat er op een nacht een bananenschip in de haven was gekapseisd. “De mensen haastten zich naar het strand om de aangespoelde vruchten op te rapen. Onder hen was mijn vader, die wat bananen mee naar huis bracht. Ik kende dit fruit niet en at het met de schil!”

Het regime van Enver Hoxha – in 1941 oprichter van de Communistische Partij van Albanië (later omgedoopt tot Arbeiderspartij) en leider van de Socialistische Volksrepubliek Albanië van 1945 tot zijn dood in 1985 – was gebaseerd op een groeiende paranoia tegenover buitenlanders. Coca-Cola werd beschouwd als een drug, mannen mochten geen lang haar hebben en jeans waren verboden voor iedereen. Kortom, alles wat aan het Westen deed denken werd afgekeurd.

Het verborgen dorp

Ten westen van de hoofdstad verdient Durrës, sinds de Oudheid de belangrijkste haven van Albanië, een tussenstop voor zijn Romeins amfitheater, het grootste van de Balkan. Vervolgens gaat de reis naar het zuiden van het land, naar Berat, een ‘witte stad’ die haar Ottomaanse gevels elegant tegen elkaar aan op de helling uitstalt. Ze is opgesplitst in een islamitische en een christelijke wijk aan de twee oevers van de bruisende rivier Osum.

Op een steenworp afstand van het centrum waakt een citadel als een enorm stenen schip over de stad. Achter de poorten gaat een andere wereld schuil, een klein verborgen dorp waar de tijd stilstond, met smalle kasseistraatjes. Her en der staan geheime Byzantijnse kerken waarin je prachtige fresco’s vindt. Het grootste wonder ligt verscholen in een kleine kathedraal. Daar bevindt zich het Onufri-museum waar je enkele van de mooiste schilderijen van het land kan bewonderen. Ondanks zijn isolement is de citadel niet veranderd in een openluchtmuseum. Enkele families wonen er nog steeds in charmante stenen huizen van meer dan honderd jaar oud.

In de schaduw van de boortorens

Wanneer je door de regio Fier reist, duiken plotseling… oliebronnen op. Er bestaat geen twijfel meer wanneer je dichter bij de boortorens komt en de geur van koolwaterstof je neus prikkelt. Een van de grootste aardoliereserves van continentaal Europa wordt hier ontgonnen. Een tiental kilometer verder keert de rust terug met Apollonia van Illyrië, een belangrijke kolonie uit de Griekse oudheid. Aan het einde van de 5de eeuw na Christus werd de stad verwoest door een aardbeving en vervolgens verlaten. Bij de herontdekking in 1928 is tot nu toe slechts een tiende van het totale gebied blootgelegd. Standbeelden, gebruiksvoorwerpen en wapens die ter plaatse werden gevonden, kan je bezichtigen in het Byzantijnse klooster dat grenst aan de opgravingen.

De weg doorkruist daarna het reliëf boven de zuidwestkust van Albanië met prachtige panorama’s over de deels ongerepte rivièra. Met enkele verrassende, ongewone plekken, zoals een voormalige duikbootbasis die in de rotsen is uitgegraven in Porto Palermo. Niet ver van de Griekse grens, tegenover Korfoe, kom je aan in Butrint, een stad in een schitterend nationaal park, tussen zee, lagune en bergen. Een plek die Cicero, Racine, Lord Byron en Eugène Delacroix inspireerde. De Griekse, Romeinse, Byzantijnse en Venetiaanse archeologische overblijfselen behoren tot de mooiste van de Balkan en staan op de UNESCO-werelderfgoedlijst.

Het blauwe oog

Wanneer je weer de bergen intrekt, bevestigt een nieuwe halte dat de Albanese natuur de meest onverwachte vormen kan aannemen. We komen aan bij Syri i Kaltër of ‘het blauwe oog’. Het is een bron met verblindende, bijna elektrische kleuren. Het kristalheldere water komt van meer dan vijftig meter diepte, waar geen enkele duiker tot nu toe is geweest.

Verder naar het oosten ontvouwt Gjirokastër, de mooiste stad van Albanië, zijn geplaveide straatjes langs de bergflank, omzoomd met oude huizen, de kulle, vaak ontworpen als kleine verdedigingskastelen. Bezoek bijvoorbeeld het huis Skëndulaj, dat al sinds het einde van de 17de eeuw door dezelfde familie wordt bewoond. De indruk van een vesting wordt nog versterkt door de citadel, die een onvergetelijk panorama biedt over de stad en de besneeuwde toppen.

Gjirokastër schonk Albanië zowel zijn beroemdste schrijver, Ismail Kadare, als zijn meest gevreesde dictator Enver Hoxha, die altijd een voorkeursbehandeling gaf aan zijn geboortestad. In 1961 verklaarde hij Gjirokastër tot museumstad… terwijl hij tegelijkertijd de meeste religieuze gebouwen liet vernietigen, geofferd aan het atheïsme. Toch heeft de stad van steen haar charme behouden en worden de huizen, beschermd door UNESCO, nu eindelijk gerestaureerd.

Een laatste uitstap brengt ons naar Krujë, in het centrum van Albanië. Het is ook een bergstad met een onmiskenbare charme, te beginnen met de bazaar die naar de citadel leidt. In de 15de eeuw maakte de nationale held Skanderbeg van Krujë de hoofdstad. Hier loopt de geschiedenis door elkaar, want het is de dochter van Enver Hoxha die het museum ontworpen heeft ter ere van de man die het land bevrijdde van het Ottomaanse rijk. Meer nog: tijdens de onrust van 1997 verdedigde de bevolking het gebouw, nochtans een uithangbord van het regime, tegen plunderaars.